Page content

Kinderen in een scheidingssituatie

Kinderen in een scheidingssituatie

Een scheiding treft ook de kinderen

Een scheidingssituatie treft niet alleen de ouders, maar ook de kinderen. Het betrokken aantal minderjarige kinderen in een scheidingssituatie wordt grof geschat op 70.000 per jaar. (Spruijt en Kosmos 2010). Dit is inclusief beëindiging samenwonen. Puur naar echtscheidingen gekeken treft dit jaarlijks zo’n 35.000 kinderen. Onderzoek toont aan dat een scheiding altijd gevolgen heeft voor kinderen. Kinderen die te maken krijgen met echtscheiding van hun ouders lopen een groter risico op internaliserend en externaliserend probleemgedrag, negatieve gevolgen voor de schoolprestaties en welbevinden, en negatieve gevolgen in hun sociale relaties. In welke mate kinderen er, op korte en op lange termijn, last van hebben, hangt af van de situatie en van het kind zelf. Het ene kind is gevoeliger dan het ander kind. Een scheidingssituatie kan variëren van in redelijkheid en met respect uit elkaar gaan, tot een vechtscheiding.

Hoe grijpt de scheiding in op een (jong) kind?

kinderen in een scheidingssituatie

In de eerste fase van het leven ( 0 tot 18 mnd) van het kind staat hechting centraal. Kinderen en ouders bouwen vooral de eerste twee jaren een emotionele band met elkaar op. De band is de basis van waaruit het kind zich verder kan ontwikkelen. In de daarop volgende fase (18 mnd – 3 jaar) ervaart het kind een sterke drang de wereld om hem heen verkennen. In deze fase staat een veilige omgeving centraal en het vertrouwen in de ouders er voor hem zijn, mocht er gevaar dreigen. Met elke nieuwe fase wordt een basis gelegd voor een volgende. Een goede emotionele band met ouders, veilige omgeving en vertrouwen leggen het fundament en blijft belangrijk omdat dit de vruchtbare grond vormt van waaruit het kind verder kan groeien en ontwikkelen.

Een scheiding en de periode die aan een scheiding vooraf gaat, kan het gevoel van veiligheid en vertrouwen schaden. De mate waarin is afhankelijk van de situatie: de leeftijd van het kind, de aandacht voor het kind, eventuele ruzies en spanningen tussen de ouders, mogelijke projectie op het kind, enzovoort. Een kind kan zich moeilijk verplaatsen in de wereld van de volwassene en wat een ongelukkige relatie voor hun ouders betekent. Zij voelen zich deel van het geheel en in het geval van een scheiding, kunnen zij dit ook ervaren als breuk in de relatie van zichzelf met de ouders. In sommige gevallen voelen kinderen zich behalve in de steek gelaten ook schuldig aan de scheiding.

Hoe kan een kind reageren op een scheiding?

De reacties van kinderen na een scheidingKinderen in een scheidingssituatie reageren verschillend. Hoe ze reageren, hangt onder meer af van leeftijd, karakter en de situatie op zich. Afhankelijk van de leeftijd kan de ontwikkeling een tijdje stil staan of er kan sprake zijn van een tijdelijke achteruitgang. Een kind kan zich afhankelijker, aanhankelijker of juist afstandelijker gedragen. Aandacht opeisen door negatief of positief gedrag of stil terugtrekken en geen aandacht willen.

Gedrag wat samenhangt met het karakter kan versterken. Zo kan een kind met een pittig karakter heftig en boos reageren. Een meer sensitief kind maakt zich misschien meer zorgen en zal verdrietig en verslagen kunnen reageren. De wijze waarop de ouders met elkaar en met de kinderen omgaan voor, tijdens en na de scheiding is van grote invloed op hoe de kinderen reageren. Het is en blijft een gebeurtenis die ingrijpt op zowel het leven van de ouders als de kinderen. Om de gevolgen ervan te beperken, is het soms wenselijk zo niet noodzakelijk hulp in te schakelen.

Emoties en Stress

Grote of minder grote gevolgen, het is goed om ten tijde van de scheiding en vlak erna begeleiding te bieden. Door aandacht te hebben voor hun emoties en ze een stem te geven in wat zij graag zouden willen, kan het risico op negatieve gevolgen worden verkleind. Sommige ouders kunnen dit prima zelf doen. Zij zijn in staat om hun eigen toestand te overstijgen en er voor hun kinderen te zijn. Maar als een scheidingssituatie heftige emoties en stress veroorzaakt, zijn ouders soms niet in staat om er voor hun kinderen te zijn. Dan is het van belang om hulp in te roepen van een derde. Meestal is dat een deskundige die geheel belangeloos en zonder oordeel de kinderen kan begeleiden bij de verwerking en het leren omgaan met de nieuwe situatie.

Het loyaliteitsconflict

Kinderen kunnen, zeker in het begin, last hebben van het idee dat ze voortdurend één van de ouders in de steek laten. Dit wordt ook wel het loyaliteitsconflict genoemd.  Dit kan allerlei emoties oproepen waaronder schuldgevoel. Kinderen voelen zich verantwoordelijk voor hun ouders, voelen het verdriet van hun ouders en willen dat zeker niet erger maken dan het al is.  Ze passen zichzelf aan door bijvoorbeeld zich niet te uiten tegen de ene ouder over de tijd die ze bij de andere ouder hebben doorgebracht. Ze pogen diplomatiek te zijn, ook als dat ten koste gaat van zichzelf.

Soms laat de ene ouder zich negatief uit over de andere ouder wat kwetsend is voor het kind en in strijd met zijn of haar gevoelens. Of erger nog, vertrouwt het kind geheimen toe die het niet tegen de andere ouder mag vertellen. Kinderen kunnen letterlijk in de knel komen als ouders elkaar uitspelen en de omgangsregeling gebruiken als machtsmiddel om elkaar te kwetsen.

De reacties van kinderen op een omgangsregelingAls kinderen in een loyaliteitsconflict terecht komen kan dit leiden tot probleemgedrag. Dit gedrag kan zich naar binnen richten, zoals stil worden, terugtrekken, somber, verdrietig, lusteloos en passief zijn. Of het kan zich naar buiten richten, zoals driftig, boos of zelfs agressief zijn, brutaal zijn, niet willen slapen, probleemgedrag op school, tegendraads zijn. Het kind is afhankelijk van de ouders en heeft een veilige omgeving nodig om zich te kunnen ontwikkelen. Veiligheid en vertrouwen zijn basisbehoeften die bij een loyaliteitsconflict in het geding zijn. Hoe meer spanning en ruzie binnen de relatie tussen de ouders, hoe machtelozer en onveiliger het kind zich zal voelen.

Wennen aan de nieuwe situatie

Een kind is erbij gebaat als ouders respectvol met elkaar omgaan. Dat ze ondanks al hun eigen emoties het belang van de kinderen niet uit het oog verliezen en de verantwoordelijkheid als ouder niet loslaten. Wat betekent dat ze zich bewustzijn van hun rol als ouder en de kinderen verre houden van de volwassen problemen. Problemen waar kinderen niet verantwoordelijk voor zijn en zich ook niet verantwoordelijk voor moeten voelen. Een omgangsregeling brengt op zichzelf al veel veranderingen met zich mee. Het wennen aan de nieuwe situatie en het telkens opnieuw aanpassen aan de nieuwe omgeving in een misschien wel nieuw samengesteld gezin is op zich al een hele kluif en in een scheidingssituatie onvermijdelijk.  Een respectvolle omgang tussen de ouders die rekening houdt met het belang van de kinderen maakt het dragelijker en voorkomt dat kinderen tussen hun ouders in komen te staan.

Hoe kun je de pijn voor kinderen verzachten?

De pijn verzachten voor kinderen in echtscheidingsstituaties

  • Neem de tijd voor de kinderen, geef ze aandacht en ruimte om zich te uiten.
  • Ga als ouders respectvol met elkaar om en neem de verantwoordelijkheid als ouder om de kinderen niet met volwassen zaken te belasten.
  • Biedt veiligheid en vertrouwen een goede omgangsregeling waarbij rekening gehouden wordt met het belang van de kinderen en een ieder zich aan de afspraken houdt.
  • Wees positief en benoem ook de voordelen die er zijn aan de nieuwe situatie.
  • Wees oprecht en echt, zodat kinderen zich serieus genomen voelen.
  • Laat hun leven zoveel mogelijk doorgaan (school, afspreken vriendjes, sporten, spelen, bezoekjes aan familie).

Het is heel begrijpelijk dat je als ouder in een emotionele rollercoaster zit terwijl je je leven opnieuw vorm moet geven, je even minder in staat bent om er voor je kind te zijn. Misschien weet je ook niet goed wat te doen? Hulp inschakelen is dan geen zwaktebod, maar moedig en verstandig. De impact van een scheiding is groot en het belang is groot om de eventuele negatieve gevolgen te beperken.

Welke voorzieningen zijn er voor scheidingskinderen?

KIES - kind in echtscheidingssituatieVoorzieningen om kinderen in een scheidingssituatie de hulp te bieden die ze nodig hebben zijn er nauwelijks. Het effect van bestaande programma’s die worden aangeboden is nauwelijks onderzocht en evidence based gebleken. De invloed en effecten van het programma KIES is daarentegen wel aan een RCT-onderzoek (gerandomiseerd onderzoek met controlegroep) onderworpen. In 2008 hebben verschillende wetenschappers, waaronder Ed Spruijt (scheidingsonderzoeker bij het departement Gedragswetenschappen: Jeugd en Gezin), zich de vraag gesteld of deelname aan KIES door scheidingskinderen tot een afname van zowel internaliserend als externaliserend probleemgedrag, evenals tot een verbetering van schoolprestaties en welbevinden van het kind, en beter ouder-kind contact leidt, vergeleken bij geen deelname aan KIES?

Uit onderzoek is gebleken dat er over het algemeen sprake is van een vrijwel consequente vooruitgang over tijd, zowel voor KIES-kinderen als voor de controlegroep. Echter, de patronen zijn vaak eenduidiger en de verbeteringen zijn vaak groter voor de kinderen die daadwerkelijk hebben deelgenomen aan het interventieprogramma KIES.

Gemeten effect op kinderen deelname KIES:

  • Vermindering van probleemgedrag, vooral bij jonge kinderen.
  • Hoge mate van tevredenheid bij kinderen, ouders en leerkrachten.
  • Verbetering van de relatie van jongens met hun moeder.
  • Grotere verbetering bij kinderen van lager opgeleide moeders.
  • Wanneer de scheiding korter geleden is in tijde van de interventie, verbeteren kinderen meer in de relatie met moeder.
  • Blijkt dat kinderen met meer negatief gevoel op de voormeting zich meer te verbeteren.
  • Neemt het schuldgevoel van kinderen aanzienlijk af.
  • De frequentie van het contact met de uitwonende / niet verzorgende ouder neemt na het volgend van KIES enigszins toe.

De effect van het interventieprogramma is voor sommige groepen groter, maar voor iedere groep is er sprake van een positief effect.

Naast de gemeten effecten is het interventieprogramma van KIES:

  • Laagdrempelig doordat het op school en onder schooltijd wordt aangeboden.
  • Geschikt voor elk kind na scheiding.
  • Biedt het preventieve hulp aan kind en ouder.
  • Biedt zowel ouders als ook andere professionals werkzaam met de doelgroep informatie en ondersteuning met betrekking tot echtscheidingsproblematiek.

De kracht van KIES zit hem vooral in de aandacht en erkenning die van belang is voor het welzijn van de scheidingskinderen. Het volledig onderzoeksverslag kunt u hier lezen.

Hoe ziet het interventieprogramma KIES eruit?

Hoe ziet het interventieprogramma KIES eruit?

Het KIES-programma voor groepen

Het programma bestaat uit 8 bijeenkomsten en start met een informatiebijeenkomst voor de ouders op de betreffende school. Tijdens deze eerste bijeenkomst kunnen ouders vragen stellen. Deze introductie wordt gevolgd door zes bijeenkomsten van een uur waarbij alleen de kinderen aanwezig zijn. Een groep bestaat uit minimaal zes tot maximaal tien kinderen. Na de zes bijeenkomsten is er een afsluitende ouderbijeenkomst, zodat ouders ervaringen uitwisselen en het effect van het programma evalueren.

KIES-programma’s voor individuele begeleiding

KIES voor mij is een van de vormen van individuele begeleiding. Een programma op maat voor een individueel kind of een hele kleine groep. Het resultaat van een bijeenkomst van een kleine groep van twee of drie kinderen, vaak afkomstig uit een gezin, blijkt ook zeer effectief. Het aantal bijeenkomsten, de locatie en betrokkenheid van ouders wordt afgestemd op de hulpvraag en de persoonlijke situatie.

Of KIES nu individueel of in groepsverband plaatsvindt, ieder gesprek is vertrouwelijk. De KIES-coach wijkt hier enkel van af wanneer er duidelijke signalen zijn dat er schade wordt toegedaan aan de algemene gezondheid, veiligheid of het welzijn van kinderen of ouders.

Wat houdt het programma in?

Jonge kinderen verwerken hun verdriet vaak in spelKinderen verwerken hun verdriet vaak in hun spel. Praten over de scheiding is voor jonge kinderen nog erg lastig. Ze reageren primair door zich te uiten in gedrag (spel) en proberen op die manier de wereld om zich heen te begrijpen.  Kinderen maken zich zorgen over hoe het verder moet en kunnen alle veranderingen die de situatie met zich meebrengt vaak niet overzien. Daarom kunnen ze eindeloos vragen blijven stellen en hopen ze op geruststellende antwoorden.

Oudere kinderen (+8 jaar) zijn al beter in staat om hun gedachten en gevoelens onder woorden te brengen. Al beperkt zich dat nog wel voornamelijk tot hele concrete zaken die ze zich goed voor kunnen stellen. Het programma KIES houdt rekening met de verschillende ontwikkelingsfasen en past activiteiten daarop aan.

Het programma richt zich vooral op emoties:

  • ervaren
  • bewust worden
  • accepteren en respecteren
  • uiten / ontladen
  • reguleren

en bereikt het zijn doel door:

  • Creativiteit te bevorderen = vermogen om nieuwe en /of ongebruikelijke oplossingen voor bestaande problemen te vinden;
  • Aan te moedigen om zelf te beslissen en de consequenties van die beslissing te leren kennen;
  • Het kind zijn eigen mening laten vormen;
  • Spel, fantasie en ervaringsgerichte benadering om kinderen te stimuleren te exploreren en ontdekken en zo de wereld om zich heen te begrijpen;
  • Middels de activiteiten buiten de comfortzone gaan om zo creativiteit te bevorderen en verschillende uitingsvormen te stimuleren.

en is middel geen doel wat inhoud dat:

  • Binnen het programma gekozen wordt voor de vorm en inhoud die het best passend is bij de situatie en het kind en daardoor ook zijn doel bereikt (eclectisch).

Wat doet een KIES-coach?

Wat doet een KIES-CoachEen getraind KIES-coach leert kinderen in groepsverband en/of individueel over de scheiding van hun ouders te praten. Hij of zij is onpartijdig, biedt volledige acceptatie, creëert veiligheid en herkenning en bewaakt de grenzen. De gesprekken vinden zo veel mogelijk in een ontspannen en bij voorkeur niet in een therapeutische setting plaats. Er is aandacht voor de gevoelens van het kind met betrekking tot wat ze meemaken. De KIES-coach helpt gevoelens te herkennen en erkennen. Kinderen leren omgaan met de nieuwe situatie op een manier die bij hun zelf en bij de situatie past. Doordat kinderen praten met leeftijds- en lotgenoten, weten ze dat ze niet de enige zijn die te maken hebben met een scheiding. De KIES-coach laat een kind weer in zijn eigen kracht komen en behartigt diens belangen.

Wanneer een KIES-coach?

Sommige ouders zijn prima in staat hun kinderen te begeleiden tijdens en na de scheiding. Andere ouders ervaren zelf heftige emoties, voelen zich bedreigd door de situatie en zijn daarom minder goed in staat om aandacht te geven aan de kinderen. In die situaties is het heel fijn als vertrouwde personen als familie, vrienden of leerkrachten de rol van steun en toeverlaat op zich nemen.

Het KIES-programma stelt kinderen in de gelegenheid om, in een groep met leeftijds- en lotgenoten, te praten over de situatie onder professionele begeleiding. Kinderen leren van en met elkaar, doen oefeningen en voeren gesprekken om te leren met de scheiding om te gaan.
Het KIES-programma voorkomt problemen en zorgt voor oplossingen om het welzijn van kinderen te verbeteren. Uit onderzoek blijkt dat kinderen het meest efficiënt profiteren van hulp wanneer ze binnen twee jaar na de scheiding aan een KIES-programma deelnemen. Daarbij luidt het advies: hoe eerder hoe beter.

Voordelen van een KIES-coach?

Een KIES-coach heeft trainingen gevolgd en een relevante hbo-opleiding afgerond. Vaak heeft de KIES-coach veel professionele ervaring opgedaan met kinderen, alvorens hij of zij zich besloot zich te specialiseren in kinderen in een scheidingssituatie.

Een kind vindt in een KIES-coach een neutraal gesprekspartner waarbij het vrijuit kan spreken. De coach beschikt over de benodigde kennis en ervaring en heeft het doel om kinderen weer voldoende zelfvertrouwen te geven om met de scheiding om te kunnen gaan.

Wordt een KIES-coach vergoed door de zorgverzekeraar?

Om de vergoeding te verhelderen maken we onderscheid tussen KIES in groepsverband en KIES voor het individuele kind.

KIES in groepsverband: scholen faciliteren KIES in een groep. De bijeenkomsten vinden op de betreffende school plaats. Als ouder betaal je hooguit een kleine bijdrage.

Individuele KIES-begeleiding: de individuele vorm wordt mogelijk (deels) vergoed vanuit de aanvullende ziektekostenverzekering wanneer de betreffende KIES-coach als zorgaanbieder in de lijst van zorgaanbieders bij de zorgverzekeraar is opgenomen.

In het geval van een PGB (persoonsgebonden budget) wordt individuele KIES-begeleiding soms bekostigd vanuit het vergoeding-onderdeel ‘begeleiding individueel’. Deze eventuele vergoeding is afhankelijk van het soort PGB en de persoonlijke situatie.

Wat is het verschil tussen een KIES-coach en een kindercoach?

Een kindercoach is gespecialiseerd in kinderen en in staat om kinderen leeftijdsadequaat aan te spreken. Een kindercoach past een werkwijze toe doe past bij het niveau van het kind en begeleidt bij uiteenlopende hulpvragen.

Een KIES-coach heeft een relevante hbo opleiding afgerond en zich gespecialiseerd in kinderen in (echt)scheidingssituaties. Hij of zij heeft het basisprogramma KIES voor kinderen en jongeren succesvol afgerond. Daarnaast kan een KIES-coach zich specialiseren in bepaalde doelgroepen als het jonge kind, bijzondere kinderen, of omgangsbegeleiding.

Laat een berichtje achter!

Comment Section

3 reacties op “Kinderen in een scheidingssituatie


Door Sander op 12 september 2017

Heel goed en uitgebreid geschreven. Veel goede voorbeelden en tips om absoluut bij stil te staan. Bedankt voor het plaatsen ik weet zeker dat veel mensen hier iets aan hebben!



Door Ivan op 11 november 2019

Fijn dat er mogelijkheden zijn om kinderen zo schadevrij mogelijk door een echtscheiding heen te helpen. Wij hadden geluk. Mijn ex en ik konden in de beslissingen rondom onze zoon een harmonie handhaven. Hij is gewend aan het heen en weer pendelen tussen twee huishoudens en nu een goed in het leven staande achttienjarige.

Plaats een reactie


*